www.adiyamanunalturizm.com.tr


İKTA SİSTEMİNİN UYGULANIŞI


Bu makale 2020-11-15 13:53:23 eklenmiş.
Doğanay Osman Ulusoy

“Geçmişini bilmeyen milletler, diğer milletlerin çıkarlarına alet olurlar!”

Doğanay Osman ULUSOY

          Değerli okurlarım, evvelki yazımda eski devletlerdeki bazı toprak sistemlerini özetlemiş, Osmanlının 3 kıtaya yayılmasındaki en mühim unsur olan tımar sistemini doğuran ikta sisteminin nasıl ortaya çıktığını ve bazı özelliklerini anlatmıştım. İkta sisteminin uygulanmasına sadece iktisadi açıdan bakarak, halka sağlamış olduğu gelir artışı açısından nitelendirerek, devlete sağlamış olduğu mali ve askeri faydaları görmenin hata olacağını yazarak yazımı sonlandırmış ve bu yazımda ikta sistemini geniş olarak anlatacağımı yazmıştım.

          İkta sisteminin uygulanış biçimi de siyasi ve sosyal açıdan da o güne kadar görülmemiş neticeler doğurmuştur. Nizam-ül Mülk’ün ikta sahiplerine, “Halka Nasıl Davrandıklarının Araştırılmasına Dair” beyanı aşağıdaki gibidir. Bu beyanname Osmanlı’nın da anlayışını açıklaması itibari ile çok önemlidir.

         “Ellerinde ikta bulunan mukata’an (ikta sahiplerinin), halka karşı nasıl davranacaklarını, tefviz etmiş oldukları vergi mal havalesini nasıl alacaklarını bildirmelidirler. Bu davranış ve alış iyilikle olursa kabul edilebilir.

          Köylünün şahsını, malını, oğlunu, emlak ve eşyasını emniyet altında tutacak kadar vergi almaları kötü olursa, İkta sahiplerine bunun için müsaade yoktur. Halk sultanın dergâhına gitmek ve kendi halini açıklamak isterse, onları bundan alıkoymasınlar. Her Mukataa bundan başka yaparsa, kendisinin iktasını elinden alsınlar. Onu azarlasınlar ki, başkaları ibret alsınlar. Onların hakikaten bilmeleri lâzım ki, mülk ve halk hep sultanındır. İkta sahipleri ve valiler başta şahne (devlet memuru) gibidirler. Halk ile karşılaşmasın ve sultanın işkence ve azabından emin olsun.”

          Nizam-ül Mülk’ün beyannamesinde ikta sahiplerinin (mukataların) vergiyi toplarken sadece fazla miktarda almamaları değil, köylüye iyi davranmasını ve daha mühimi vergiyi hangi yolla topladıklarını devlete mutlaka bildirmesini zorunlu kılmaktadır. Ne olursa olsun halkla iyi geçinmesini, gönlünü hoş tutmasını, buna uymaz ise azarlanmasını, yine de inat ederse ibret olacak biçimde cezalandırılmasını, hatta iktasının elinden alınmasını emretmektedir. Özellikle halkla iyi geçinmesi yoksa iktasının elinden alınacağı yönündeki emirler ikta sisteminin yapısının sadece mali açıdan değerlendirmemizin önüne  geçmektedir. Toprağın sahibinin devletin (sultanın) olduğunu mukatanın malı olmadığını, mukatanın sadece vergi toplamakla mükellef bir memur (şahne) olduğunu vurgulaması da ayrıca dikkate şayandır. Bu sistemin uygulanışının temelinde, sultanın halk tarafından sevilmek ve desteklenmek istemesinin yattığını göstermektedir.

          Bu uygulamada sosyal devlet, adalet kavramları öne çıkmaktadır. Devlet mukataaların muhtemel menfii uygulamalarına karşı köylünün can, mal, hak ve ırzlarını korumaya yönelik emniyetini peşinen vermektedir. Köylüye, ihtiyacı olduğunda Mukataayı şikâyet etme hakkını da vermektedir. Hatta ihtiyaç olursa şikâyetini hükümdara dahi iletebilecektir. Mukataalar ise ceza ile korkutulup tehdit edilmektedir. 

          Nizam-ül Mülk’ün ikta sisteminin düzenli işlemesi ve halkın aleyhine bir uygulamanın çıkmamasına yönelik ikta sahipleri ile ilgili ihtiyat tedbirleri almaya ve halkın mümkün durumuna dair uygulamasına ait beyannamesi de aşağıdadır;

          “Eğer bir nahiyeden bir halktan haraplık ve dağılma alameti verirlerse, bunları belkide garez sahipleri yaptı şüphesi uyanırsa, sultan kendi adamlarından birini ansızın göndermelidir. Öyle ki, hiç kimse kendinin ne iş için gittiğini bilmemelidir. O kimse o nahiyede bir ay dolaşmalı; bayındırlık ve viranlık bakımından vilayet ve şehrin durumunu öğrenmeli, ikta sahibinin, halkın, amilinin durumunu sormalı; memurların ne mazeret ve bahane gösterdikleri hususunda doğru haberi getirmelidir. Dünyanın bayındır kalması, halkın da fakir düşmemesi ve yurdundan olmaması için sultana bu tarz lâzımdır.”

          Burada ise mukataaların sorumluluklarını yerine getirip getirmediklerine dair teftiş edileceği ve halkın refahının artırılmasının devlet çıkarına olduğu anlatılıyor. Nizam’ül Mülk’ün bu yorumu bugünkü devlet-vatandaş ilişkilerine tamamı ile benzemektedir.

          Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nun 1157 yılında yıkılmasından sonra Anadolu’da bağımsızlıklarını ilan eden Türk Beyliklerileri Selçuklu ikta sistemini aynen korumuşlar hatta daha da geliştirmişlerdir.  Bunun temel sebebi sistemin sağlamış olduğu kolaylıklar ve uygulanmasının basitliğinde yatar. Bu sistemde devletin tek vazifesi, halktan gelen şikâyetleri göz önünde alarak, sistemi devamlı denetim altında tutmak ve kesinlikle feodalleşmesine izin vermemekti. 

          Değerli okurlarım bu yazımda ikta sisteminin uygulama kolaylığı, verimliliği, mali ve iktisadi faydalarının yanı sıra uygulanış biçimine bakarak sadece sosyal devlet ve adil devlet kavramları ile kendini halka sevdirebilen sultanların halk desteğini arkalarına alabildiklerini anlattım. Osmanlığı beyliği de Anadolu Selçuklularından Söğüt ve Domaniç civarında bir “ikta” aldı. Bir dahaki yazımda Doğu Roma İmparatorluğu ile sınırdaş olan Osmanlı Sultanlığı’nın, ikta sistemini daha da geliştirerek 3 kıtaya yayılmasını sağlayan tımar sistemini ortaya çıkışını anlatacağım inşallah. Görüşmek üzere…

 1- Büyük Kaçgun Doğanay Osman Ulusoy Akıl Fikir Yay. Sh.16

* Osmanlı hukukunda tefvîz “bir gayrimenkulün tasarruf hakkını bilinen bedel karşılığında bir kimsenin üstünde bırakmak” demektir.

2-Nizam-ul Mülk, Siyasetname Timaş Yayınları 5. Bölüm Sh. 44

3- Büyük Kaçgun Doğanay Osman Ulusoy Akıl Fikir Yay. Sh.16

 

4-Büyük Kaçgun Doğanay Osman Ulusoy Akıl Fikir Yay. Sh.17

5-Nizam-ul Mülk, Siyasetname, Timaş Yayınları 38. Bölüm Sh. 162

6- Büyük Kaçgun Doğanay Osman Ulusoy Akıl Fikir Yay. Sh.17

7- Tarım Ekonomisi Prof. Dr. Zeynel Dinler Uludağ Üni. Yay. Sh.12

 

8-Feodalite ve Osmanlı Toplumu Murat Özyüksel Uludağ Üni. Yay. Sh.74

Yorumlar
Adınız :
E-Mail :
Başlık :
Yorumunuz :
Güvenlik :
Değiştir  
Toplam 0 yorum. Tüm yorumları okumak için tıklayın.
Diğer yazıları...



Köşe Yazarları
 ‹ 
 › 

Arşiv Arama
- -
Anket
Yeni Sitemizi Nasıl Buldunuz?
Fena Değil
Güzel
İdare eder
Kötü

Doğru Haberin İlk Adresi | Adıyaman ilk Haber
   
© Copyright 2015 Adıyaman İlk Haber. Tüm hakları saklıdır.

Doğru Haberin İlk Adresi | Adıyaman ilk Haber

Sitemiz Adıyaman Faal Gazetecileri Cemiyeti Üyesidir.

© 2015-2020 Profesyonel Tasarım PROTASARIM