Samsatlı Lukianos mu, Lukiano mu? Prof. Dr. Dalyan’dan dikkat çeken sorular

Prof. Dr. Dalyan, kamuoyuna yönelik açıklamasında öncelikle söz konusu değerlendirmeyi herhangi bir polemik amacı taşımadan, “ilmi bir merak, konunun doğrusunu anlama arzusu ve memleketimizin kültürel mirasına duyulan derin saygı” çerçevesinde yaptığını belirtti. Dalyan, amacının emeği gölgelemek değil, Samsat’ın kültürel mirasına ilişkin gerçekleştirilen çalışmaya akademik bir katkı sunmak olduğunu ifade etti.

“SAMSATLI LUKİANOS” ADLANDIRMASINA VURGU

Dalyan, Antik Çağ’ın önemli hiciv, edebiyat ve retorik ustalarından biri olan Lukianos’un Samsat’ta doğduğuna dikkat çekerek, düşünürün adının dünya dillerinde ve farklı çevriyazı geleneklerinde çeşitli biçimlerde kullanıldığını belirtti.

Türkçede ise Cumhuriyet’in ilk klasik çevirilerinden Hasan Âli Yücel Klasikler dizisine, günümüz akademik literatüründen kütüphane kataloglarına kadar uzanan gelenekte “Lukianos” biçiminin yerleşik olduğunu savunan Dalyan, Samsat Kaymakamlığı’nın resmî yayınlarında da düşünürün “Samsatlı Lukianos” adıyla tanıtıldığını ifade etti.

Dalyan’a göre yazarın doğduğu antik Samosata kentinin bugünkü adının Samsat olması nedeniyle Türkçede kullanılacak nitelemenin “Samsatlı” olması dilin yapısına daha uygun.

Dalyan açıklamasında adlandırmaları şöyle sıraladı:

Türkçedeki yerleşik biçim: Samsatlı Lukianos

Eski Yunancaya yakın çevriyazı: Samsatlı Loukianos

Eski Yunanca özgün yazım: Λουκιανὸς ὁ Σαμοσατεύς (Loukianos ho Samosateus)

Latince: Lucianus Samosatensis

İngilizce: Lucian of Samosata

İtalyanca: Luciano di Samosata

İspanyolca: Luciano de Samosata

Dalyan, özellikle İtalyanca ve İspanyolcadaki “Luciano” biçimlerinden hareketle Türkçede “Lukiano” kullanımına geçilmesinin ayrıca açıklanması gerektiğini belirtti.

“LUKİANO” BİÇİMİ NEDEN FİLOLOJİK AÇIDAN SORUNLU?

Prof. Dr. Dalyan, 6 Ekim 2026 tarihinde kamuoyuna yansıyan haberlerde “Samsatlı Lukiano Felsefe Günleri” ve “Samsatlı Lukiano Felsefe Platformu” ifadelerinin kullanılmasına dikkat çekti.

Bir felsefe ve kültür etkinliğinin düzenlenmesini olumlu bulduğunu ifade eden Dalyan, buna karşın “Lukiano” kullanımının filolojik, etimolojik ve çevriyazısal açıdan soru işaretleri taşıdığını ileri sürdü.

Dalyan’ın değerlendirmesine göre Eski Yunanca Λουκιανός adının kurallı Latin çevriyazısı Loukianos, Türkçedeki yerleşik aktarımı ise Lukianos şeklinde. Dalyan, kelimenin sonundaki “-s” unsurunun çıkarılarak “Lukiano” biçimine dönüştürülmesinin Yunancanın gramer yapısı bakımından açıklanmaya muhtaç olduğunu belirtti.

Dalyan ayrıca “Lukiano” kullanımının Türkçedeki yaklaşık bir asırlık akademik ve edebî terminolojiyle de uyuşmadığını savundu.

İtalyanca ve İspanyolcadaki “Luciano” biçimlerinin ise kendi dillerinin tarihsel ve dilbilimsel gelişimi içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini belirten Dalyan, bu biçimlerin Türkçeye doğrudan “Lukiano” olarak aktarılmasını sağlayan belirli bir filolojik veya transkripsiyon kuralının gösterilmesi gerektiğini ifade etti.

“BU BİÇİMİ DESTEKLEYEN BİBLİYOGRAFİK GELENEK VAR MI?”

Dalyan, açıklamasında meselenin yalnızca bir yazım tercihinden ibaret olmadığını, bibliyografik açıdan da incelenmesi gerektiğini belirtti.

Google, Google Books, Internet Archive, elektronik kitap kaynakları ve uluslararası kütüphane kataloglarında yaptığını belirttiği taramalara atıfta bulunan Dalyan, 6 Ekim 2026 tarihli etkinlik haberleri dışında Türkçede “Samsatlı Lukiano” adlandırmasının daha önce yerleşik biçimde kullanıldığını gösteren bağımsız akademik veya edebî kayda rastlamadığını ifade etti.

Dalyan, dijital ortamda bir kayda rastlanmamasının geçmişte bu kullanımın hiçbir şekilde yapılmadığını kesin olarak kanıtlamayacağını da belirterek, mevcut verilerin “Lukiano” biçiminin belirgin bir tarihsel-akademik köke sahip olduğunu göstermediğini savundu.

Bu çerçevede Dalyan, “Lukiano” kullanımını, farklı dillerin unsurlarının bir araya gelmesiyle ortaya çıkan ve hangi dilbilimsel ilkeye dayandığının açıklanması gereken bir biçim olarak değerlendirdi.

MUSTAFA ÇEVİK’İN ÖNCEKİ ÇALIŞMALARI NEDEN SORU KONUSU OLDU?

Dalyan’ın açıklamasında dikkat çektiği bir başka konu ise etkinliğin düzenleyicileri arasında bulunan ve platform başkanı olarak tanıtılan Prof. Dr. Mustafa Çevik’in önceki çalışmalarında kullandığı adlandırmalar oldu.

Dalyan, bibliyografik kayıtlara göre Prof. Dr. Çevik’in 2008 yılında Adıyaman’da gerçekleştirilen Uluslararası Samsatlı Lukianus Sempozyumunda “Samsatlı Lukianus” adlandırmasını kullandığını ve yayımlanan sempozyum bildiri kitabının editörlüğünü bu isimle üstlendiğini belirtti.

Dalyan ayrıca Çevik’in “İlk Tarih Felsefecisi Samsatlı Lucianus’un (Lukianus) Tarih Felsefesi: Tarihçilikte Ahlaka İlk Çağrı” başlıklı çalışmasında da “Lucianus” ve “Lukianus” biçimlerinin kullanıldığını ifade etti.

Bu nedenle Dalyan, aynı araştırmacının önceki çalışmalarında kullandığı biçimlerden 2026 yılındaki etkinlikte “Lukiano” kullanımına geçmesinin bilimsel açıdan açıklanması gereken bir değişiklik olduğunu belirtti.

Dalyan bu kapsamda şu soruları gündeme getirdi:

“Ne oldu ne değişti de önceki çalışmalarda kullanılan Lucianus / Lukianus biçimlerinden vazgeçilerek bu yeni biçim tercih edildi?”

“Sayın Çevik, geçmişte benimsediği adlandırmaları artık yetersiz ya da hatalı mı bulmaktadır? Şayet böyle bir paradigma değişikliği varsa, bunun dayandığı filolojik ve etimolojik kanıtlar nelerdir?”

“Etkinlik haberlerinde hocamızın ‘Samsatlı Lukiano Felsefe Platformu Başkanı’ olarak tanıtılması ve sunumunda bu başlığı kullanması, durumun basit bir muhabir ya da dizgi hatası olmadığını düşündürmektedir. Peki, bu tercih bizzat hocamızın kendi bilimsel kararı mıdır, organizasyon kurulunun ortak bir tercihi midir, yoksa tanıtım metinleri hazırlanırken mi kurumsallaşmıştır?”

Dalyan, bu soruların herhangi bir itham amacı taşımadığını, farklı dönemlerde aynı araştırmacı tarafından kullanılan terminolojiler arasındaki farklılığın akademik açıdan açıklığa kavuşturulmasını istediğini belirtti.

“SAMSAT BELEDİYESİ’NİN DESTEĞİ SON DERECE KIYMETLİ”

Prof. Dr. Dalyan, açıklamasında Samsat Belediye Başkanı Halil Fırat’ın etkinliğe verdiği desteğin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Samsat’ın tarihî ve kültürel mirasının tanıtılmasına yönelik böyle bir etkinliğin düzenlenmesini kıymetli bulduğunu ifade eden Dalyan, Belediye Başkanı Halil Fırat’ın klasik dillerin çevriyazı kuralları gibi akademik ayrıntılardan sorumlu tutulamayacağını belirterek, belediyenin katkısını olumlu değerlendirdi.

Dalyan, farklı şehirlerden ve ülkelerden etkinliğe katılması beklenen bilim insanlarının da kullanılan adlandırmadan önceden haberdar olup olmadıklarının veya bu tercihi onaylayıp onaylamadıklarının açık olmadığını ifade etti.

“GÜZEL BİR ADIM İSİM TERCİHİ NEDENİYLE GÖLGELENMESİN”

Dalyan, açıklamasının temel kaygısını ise Samsat’ın kültürel mirasına yönelik etkinliğin terminolojik bir tartışmanın gölgesinde kalmaması olarak açıkladı.

“Samsat için atılmış böylesine güzel, iyi niyetli ve heyecan verici bir adım; sırf bilimsel temelden yoksun bir isim tercihi yüzünden gölgelenmesin, tartışmaya açılmasın ve sekteye uğramasın” diyen Dalyan, etkinliğin akademik niteliğinin korunması gerektiğini ifade etti.

ORGANİZASYON KURULUNA ALTI SORU

Dalyan, sempozyumun kurumsal ve akademik saygınlığı bakımından organizasyon kurulunun yanıtlamasının yerinde olacağını düşündüğü altı soru yöneltti.

Dilsel dayanak: “Lukiano” biçimi hangi klasik dil kuralına, filolojik kaynağa veya çevriyazı sistemine dayanmaktadır?

Geçmişle tutarsızlık: Başta Prof. Dr. Mustafa Çevik’in 2008 yılındaki uluslararası sempozyumu olmak üzere, önceki literatürde kullanılan “Lucianus / Lukianus” adlandırmalarından hangi akademik gerekçeyle vazgeçilmiştir?

Uzman görüşü: Bu adlandırma belirlenirken bir klasik filologdan, Eski Çağ tarihçisinden veya Eski Yunanca uzmanından görüş alınmış mıdır?

Katılımcıların durumu: Etkinliğe katılacak bilim insanları program taslağındaki bu kullanım hakkında önceden bilgilendirilmiş midir, yoksa başlıklar komite tarafından sonradan mı standartlaştırılmıştır?

İddia ve kapsam: Bu tercih yalnızca bu etkinliğe özgü bir tasarım mıdır, yoksa Türkçeye yeni bir adlandırma kazandırma iddiası mı taşımaktadır?

Bibliyografik dayanak: Akademik ve bibliyografik kaynaklarda yaygın karşılığı bulunmadığı ileri sürülen “Lukiano” biçiminin tercih edilmesindeki bilimsel gerekçe nedir?

“ADI YA ÖZGÜN DİLDE YA DA YERLEŞİK BİÇİMDE KULLANILMALI”

Dalyan, tarihsel bir şahsiyet adına bilimsel toplantı düzenlenirken şahsın adının ya özgün dilindeki kurallı çevriyazıyla ya da etkinliğin yapıldığı dilde yerleşmiş biçimiyle kullanılmasının bilimsel açıdan daha doğru olacağını savundu.

Buna göre Eski Yunanca Λουκιανός adının bilimsel transkripsiyonunun Loukianos, Türkçedeki yerleşik karşılığının ise Lukianos olduğunu belirten Dalyan, bu nedenle Türkçe gerçekleştirilen etkinliğin ve platformun adının “Samsatlı Lukianos Felsefe Günleri” ve “Samsatlı Lukianos Felsefe Platformu” şeklinde kullanılmasını önerdi.

Dalyan, özgün Yunanca fonetiğe özel vurgu yapılmak istenmesi halinde “Loukianos” biçiminin tercih edilebileceğini, ancak “Lukiano” kullanımının hangi kurala dayandığının açıklanması gerektiğini ifade etti.

Etkinlik henüz duyuru ve hazırlık aşamasındayken adlandırmanın basılı programlara, afişlere, bildiri özetlerine ve ileride yayımlanacak kitaplara geçmeden gözden geçirilmesinin daha sağlıklı olacağını belirten Dalyan, yapılacak bir düzeltmenin etkinliğin değerini düşürmeyeceğini, aksine bilimsel titizliğe verilen önemi göstereceğini savundu.

AKADEMİK METİNLERDE ÖNERİLEN KULLANIM

Dalyan, akademik bir metinde yazarın adının ilk geçtiği yerde şu biçimin kullanılmasını önerdi:

Samsatlı Lukianos

(Eski Yun. Loukianos ho Samosateus; Lat. Lucianus Samosatensis)

Mevcut bir etkinlik adının eleştirel bir yayın içerisinde değiştirilmeden aktarılması gerektiğinde ise, kullanılan biçimin bilimsel açıdan tartışmalı olduğuna işaret etmek amacıyla “Samsatlı Lukiano Felsefe Günleri” [sic] biçiminin kullanılabileceğini belirtti.

“İKNA EDİCİ BİR BİLİMSEL GEREKÇE SUNULURSA YENİDEN DEĞERLENDİRİRİZ”

Açıklamasının sonunda değerlendirmelerinin mevcut kaynaklar ve erişilebilen veriler ışığında kişisel bilimsel merakına ve değerlendirmesine dayandığını belirten Prof. Dr. Murat Gökhan Dalyan, organizasyon kurulu veya Prof. Dr. Mustafa Çevik tarafından “Lukiano” adlandırmasının filolojik ve bilimsel dayanağını ortaya koyan ikna edici bir gerekçe sunulması halinde meseleyi yeniden değerlendirmekten ve yeni bilgi edinmekten memnuniyet duyacağını ifade etti.

Dalyan, mevcut veriler ışığında ise Samsat Belediye Başkanı Halil Fırat’ın desteğiyle hayata geçirilen etkinliğin terminolojik bir tartışmayla yıpranmaması ve adlandırmanın gecikmeden “Samsatlı Lukianos” olarak tashih edilmesinin daha sağlıklı olacağını savundu.

Kaynak : PERRE